10 dingen die je moet weten over Nobelprijzen

Wist je dat de Nobelprijzen eigenlijk bestaan dankzij dynamiet? En dat er regels zijn die bepalen dat maximaal drie mensen een prijs kunnen delen? Als quizmaster kom je regelmatig vragen tegen over deze prestigieuze onderscheidingen, en ik merk dat veel mensen verrast zijn door sommige achtergrondinformatie. Tijd om die kennis eens op een rijtje te zetten.

Alfred Nobel wilde zijn slechte reputatie goedmaken

Alfred Nobel was de uitvinder van dynamiet en had een fortuin verdiend met explosieven. Toen zijn broer overleed, publiceerde een Franse krant per ongeluk Alfreds overlijdensbericht met de kop “De handelaar van de dood is dood”. Dit schrok hem zo dat hij zijn testament aanpaste om zijn fortuin te gebruiken voor prijzen die de mensheid ten goede zouden komen.

In 1895 bepaalde hij dat er jaarlijks prijzen uitgereikt zouden worden aan mensen die “het grootste voordeel voor de mensheid hadden gebracht”. De eerste Nobelprijzen werden in 1901 uitgereikt, vijf jaar na zijn overlijden.

Er zijn eigenlijk maar vijf echte Nobelprijzen

Nobel stelde oorspronkelijk vijf categorieën in: Natuurkunde, Scheikunde, Fysiologie of Geneeskunde, Literatuur en Vrede. De zesde prijs, voor Economische Wetenschappen, werd pas in 1968 toegevoegd door de Zweedse Rijksbank. Technisch gezien is dit dus geen echte Nobelprijs, al wordt hij wel zo behandeld.

Deze verdeling zorgt ervoor dat verschillende kennisgebieden vertegenwoordigd zijn, wat ook handig is als je quizvragen samenstelt over wetenschappelijke onderwerpen.

De uitreiking vindt altijd plaats op 10 december

Deze datum is niet toevallig gekozen – het is de sterfdag van Alfred Nobel. De bekendmaking van de winnaars gebeurt echter in oktober, verspreid over een week waarbij elke dag één prijs wordt aangekondigd. Dit creëert een soort spannende countdown die de media en het publiek een week lang bezig houdt.

In Stockholm vinden rond deze periode ook evenementen plaats zoals ‘Nobel Calling’, met tentoonstellingen en lezingen die wetenschap en literatuur toegankelijk maken voor het grote publiek.

Verschillende instellingen kiezen de winnaars

Het is niet één comité dat alle prijzen uitdeelt. Elke categorie heeft zijn eigen selectie-instelling: de Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen kiest de winnaars voor Natuurkunde en Scheikunde, het Karolinska Institutet doet dit voor Geneeskunde, de Zweedse Academie voor Literatuur, en het Noorse Nobelcomité voor de Vredesprijs.

Deze spreiding zorgt voor expertise per vakgebied, maar kan ook tot verschillende interpretaties leiden van wat een prijs ‘waard’ is.

Maximaal drie mensen kunnen een prijs delen

Dit is een belangrijke regel die soms tot discussie leidt. In de moderne wetenschap werken vaak grote teams samen, maar de Nobelprijs erkent maximaal drie personen per categorie. Ook kunnen er maximaal twee verschillende werken per prijs worden beloond.

Deze beperking heeft er bijvoorbeeld toe geleid dat belangrijke wetenschappers soms worden uitgesloten, simpelweg omdat er geen ruimte meer was in het rijtje van drie.

De namen van genomineerden blijven 50 jaar geheim

Je kunt dus pas na een halve eeuw achterhalen wie er allemaal genomineerd waren voor een bepaalde prijs. Dit zorgt ervoor dat de selectieprocedure vrij van externe druk kan verlopen, maar maakt het ook moeilijk om te beoordelen of de juiste keuzes zijn gemaakt.

Voor quizmasters is dit interessant: vragen over “wie waren er genomineerd” zijn pas na decennia te beantwoorden.

Marie Curie was de eerste vrouwelijke winnares

In 1903 won Marie Curie samen met haar man Pierre de Nobelprijs voor Natuurkunde. Later won ze ook nog de prijs voor Scheikunde, waarmee ze de enige persoon is die Nobelprijzen in twee verschillende wetenschappelijke disciplines heeft gewonnen.

Nederlandse laureaten zoals Ben Feringa (Scheikunde, 2016) laten zien dat ook ons land regelmatig wordt erkend voor wetenschappelijke prestaties. Dit soort nationale trots komt vaak terug in algemene kennisquizzen.

Niet alle prijzen zijn onomstreden

Vooral de Vredesprijs zorgt regelmatig voor discussie. Henry Kissinger kreeg bijvoorbeeld de prijs terwijl hij betrokken was bij controversiële militaire acties. Barack Obama kreeg hem aan het begin van zijn presidentschap, voordat hij veel vredeswerk had kunnen verrichten.

Deze controverses maken de prijzen menselijker, maar ondergraven soms ook hun geloofwaardigheid.

Het prijzengeld is aanzienlijk maar niet het belangrijkste

Naast een gouden medaille en een oorkonde ontvangen laureaten een flink geldbedrag. Voor de meeste winnaars is echter de erkenning en het prestige veel belangrijker dan het geld. De Nobelprijs opent deuren, zorgt voor financiering van onderzoek en geeft een platform om belangrijke boodschappen te verkondigen.

De invloed reikt veel verder dan de wetenschap

De Nobelprijs wordt wereldwijd gezien als de hoogste onderscheiding in zijn vakgebieden. Voor wetenschappers betekent het de bekroning van vaak decennialang werk. Voor schrijvers kan het hun boeken wereldwijd verkrijgbaar maken. En vredesactivisten krijgen een internationaal podium.

Deze brede impact maakt de Nobelprijzen ook tot dankbaar onderwerp voor quizvragen – ze raken aan geschiedenis, wetenschap, literatuur en actuele gebeurtenissen tegelijk.

1. Waarom worden de Nobelprijzen juist op 10 december uitgereikt?

De Nobelprijzen worden jaarlijks op 10 december uitgereikt omdat dit de sterfdag van Alfred Nobel is. Door de uitreiking op deze datum wilde men Nobel herdenken en zijn erfenis in stand houden. De aankondiging van de winnaars vindt een maand eerder plaats in oktober, waarbij elke dag één prijs wordt bekendgemaakt.

2. Kan hetzelfde onderzoek twee keer een Nobelprijs winnen?

Ja, hetzelfde onderzoek kan theoretisch in meerdere categorieën worden herkend, bijvoorbeeld als het gevolgen heeft voor zowel natuurkunde als geneeskunde. De regel is dat maximaal twee verschillende werken per prijs kunnen worden beloond binnen één categorie. In de praktijk gebeurt dit zelden omdat de selectiecomités van verschillende vakgebieden hun eigen focus hebben.

3. Kunnen organisaties of bedrijven een Nobelprijs winnen?

De Nobelprijzen zijn individuele onderscheidingen en kunnen niet aan bedrijven of organisaties worden toegekend. Wel kunnen organisaties zoals vredesorganisaties een prijs ontvangen via hun directeuren of vertegenwoordigers. Dit principe houdt vast aan Alfred Nobel’s oorspronkelijke bedoeling om mensen te belonen die “de mensheid de grootste dienst hebben bewezen”.

4. Wat gebeurt er als een Nobelprijs-winnaar later in opspraak komt?

Tot op heden zijn er geen gevallen waarin een Nobelprijs officieel is ingetrokken vanwege later ontstane controverses. De prijzen worden beschouwd als erkenning voor wat iemand op een bepaald moment heeft bereikt, niet als een voortdurend moreel oordeel over die persoon. Wel kan zo’n situatie de reputatie van de Nobelprijs schaden.

5. Hoeveel verdient een Nobelprijswinnaar aan het geldprijs?

Het geldprijs bedraagt in recente jaren meer dan tien miljoen Zweeds kronen (ongeveer één miljoen euro). Voor de meeste winnaars is echter niet het geld het belangrijkste. De gouden medaille, het officiële certificaat en vooral het prestige en de internationale erkenning zijn veel waardevoller. De prijs opent deuren voor vervolgonderzoek en geeft een wereldwijd platform.